Dziecko z mózgowym porażeniem dziecięcym

Krótka charakterystyka dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym ( m.p.dz. ).

 

Pojęcie to określa „przewlekłe niepostępujące zaburzenia czynności ośrodkowego układu nerwowego, a zwłaszcza ośrodkowego neuronu ruchowego, powstałe w okresie ciąży, porodu, lub w okresie okołoporodowym" (źródło: pozycja bibliograficzna nr 6). Na skutek uszkodzenia części komórek nerwowych zawiadujących ruchem i postawą ciała doszło do niesprawności ruchowej o różnym stopniu nasilenia. Deficyt ruchowy jest podstawowym objawem m.p.dz. i dotyczy zarówno motoryki dużej jak i ruchów precyzyjnych.

 

W zależności od nieprawidłowości napięcia mięśniowego, wyróżnia się następujące postacie m.p.dz.:

  1. postać spastyczna (napięcie większe niż prawidłowe),
  2. postać pozapiramidowa (napięcie zmienne duże i małe, nagle zmieniające się oraz ruchy mimowolne),
  3. postać móżdżkowa (napięcie niskie),
  4. postać mieszana (złożona z dwóch lub trzech w/w postaci).

Najczęstszą postacią m.p.dz. jest zespół spastyczny charakteryzujący się wzmożonym napięciem mięśniowym w porażonych kończynach (do 80% przypadków).

Z punktu widzenia rozmieszczenia niedowładów można wyróżnić :

  1. monoparesis (niedowład jednej kończyny),
  2. hemiparesis (niedowład kończyn po jednej stronie ciała, częściej prawostronny niż lewostronny),
  3. diparesis (niedowład obu kończyn dolnych, zwykle połączony z minimalnymi objawami w kończynach górnych),
  4. triparesis (niedowład obu kończyn dolnych i jednej górnej),
  5. quadriparesis (niedowład wszystkich kończyn, z przewagą kończyn górnych).

Stopień niedowładu u każdego dziecka jest różny (źródło: pozycja bibliograficzna nr 3). Zaburzeniom sprawności ruchowej mogą towarzyszyć inne objawy takie jak: wady wzroku (zaburzenia ostrości widzenia, brak widzenia obuocznego, ograniczone pole widzenia, czasem upośledzone widzenie barw), wady słuchu, zaburzenia czucia. W zakresie funkcji psychicznych zauważa się: zaburzenia mowy, zaburzenia percepcji słuchowej i wzrokowej, opóźnienia i dysharmonie w rozwoju umysłowym.
Należy podkreślić, że dzieci z m.p.dz. znacznie różnią się między sobą jeśli chodzi o stopień nasilenia, różnorodność i ilość współwystępujących objawów. Są wśród nich takie, u których dysfunkcje są bardzo dyskretne i ich sprawność niewiele odbiega od sprawności dzieci zdrowych, inne natomiast są wyraźnie poszkodowane. Tak np. jeśli chodzi o sprawność ruchową, są dzieci nie chodzące, mające trudności z utrzymaniem prawidłowo głowy i pozycji siedzącej, a inne samodzielnie chodzą.
Również w zakresie koordynacji wzrokowo - ruchowej jedne mają trudności z chwytaniem przedmiotu i utrzymaniem go w ręce, inne tylko z manipulacją precyzyjną. Podobne zróżnicowanie może wystąpić w zakresie zaburzeń mowy, zaburzeń dojrzałości percepcji wzrokowej i słuchowej.
W rozwoju umysłowym także występują zróżnicowania. Badacze przyjmują, że u większości dzieci stwierdza się prawidłowy lub nieznacznie obniżony poziom rozwoju umysłowego. U pewnej ilości, ale procentowo wyższej niż w normalnej populacji, występuje niepełnosprawność umysłowa.
Podstawą leczenia dzieci z m.p.dz. jest usprawnianie ruchowe i stymulacja zaburzonych funkcji, łącznie ze stymulacją rozwoju umysłowego. Nie ma jednej doskonałej metody rehabilitacji. Ze znanych i stosowanych na całym świecie można wymienić: metoda Bobathów (tzw. NOT), metoda Wojty oraz Glenna Domana.

 

Nauka szkolna dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym.

 

Ucząc dzieci niepełnosprawne ruchowo, szkoła musi nie tylko stworzyć udogodnienia techniczne, ale też dostosować metody i tempo nauki do specyficznych właściwości rozwoju poznawczego i fizycznego takich dzieci. Niezbędne też jest wytworzenie pozytywnego klimatu wychowawczego, w którym wzajemne kontakty posłużą wszystkim: dzieciom niepełnosprawnym, zdrowym, ich rodzicom i kadrze nauczycielskiej.
Praca z dzieckiem z m.p.dz. wymaga daleko idącej indywidualizacji oraz maksymalnego uwzględnienia trudności i ograniczeń, które niesie ze sobą niepełnosprawność. Z drugiej strony należy stwarzać warunki do wydobycia i uaktywnienia wszystkich mocnych stron rozwoju dziecka. Dlatego też należy przestrzegać kilku podstawowych zasad usprawniania psychoruchowego.

  1. Dobre rozpoznanie i zrozumienie potrzeb dziecka, organizowanie optymalnych warunków jego nauki.
  2. Jednoczesne obejmowanie usprawnianiem wszystkich opóźnionych funkcji, co jest koniecznym warunkiem pełnego rozwoju dziecka. Realizacja tej zasady odbywa się w szkole przy ścisłej współpracy nauczycieli, rehabilitanta,psychologa, logopedy.
  3. Stopniowanie trudności tak, aby nie stawiać przed dzieckiem zadań przekraczających jego możliwości oraz wychodzić od zadań prostych, sukcesywnie zwiększając ich stopień trudności.
  4. Systematyczność w pracy z dzieckiem pozwalająca na utrwalenie nabywanych umiejętności i wyrabiania nawyku ćwiczenia.
  5. Pozytywne motywowanie ucznia – podkreślanie jego dokonań i okazywanie radości nawet z niewielkich osiągnięć.

Pracując z dziećmi z m.p.dz. nie należy zapominać o ich sferze emocjonalnej. Mogą w niej wystąpić zaburzenia związane z uszkodzeniem układu nerwowego, ale przede wszystkim związane z przebytymi przykrymi doświadczeniami i przeżyciami.
Na przykład, już we wczesnym dzieciństwie, konieczność często wielokrotnych hospitalizacji i zstania się z rodziną, zaburza poczucie bezpieczeństwa i sprzyja kształtowaniu się postawy lękowej wobec otoczenia. Zmniejsza to tolerancję na stres. Ograniczenia ruchowe mogą utrudniać, szczególnie u dzieci starszych, realizację wielu potrzeb, co rodzi frustrację, pogarsza nastrój i samopoczucie, obniża samoocenę itp.
Warto też pamiętać, że na zachowanie dziecka wpływają postawy rodziców i osób dla niego znaczących, a więc m.in. nauczycieli. Rodzice i nauczyciele nadopiekuńczy, chroniący, wyręczający we wszystkim dziecko, hamują jego inicjatywę, samodzielność, uczą rezygnacji z wysiłku, pogłębiają jego stan uzależnienia. Natomiast postawy nadmiernie wymagające kształtują zachowania pasywne lub agresywne, zmniejszają poczucie własnej wartości.

 

Propozycje ćwiczeń usprawniająco-rozwijających dla dzieci z m.p.dz.

 

  1. Usprawnianie motoryki, sprawności manualnej i poprawianie ogólnej koordynacji ruchów.
    1. Ćwiczenia dużych grup mięśniowych - stopniowe przechodzenie do ruchów bardziej precyzyjnych i kontrolowanych.
      1. Kreślenie dużych płynnych linii, wykonywanych całą ręką i ramieniem: » naśladowanie ruchów potrzebnych do:
        • malowania ścian,
        • łapania baniek mydlanych,
        • zrywania owoców;
        • kreślenie w powietrzu: fale morskie, lot ptaków, wiatr;
        • kolorowanie dużych powierzchni: drzewo, jezioro, chmury;
        • kolorowanie układów pasowych: tęcza, dywan;
        • obwodzenie dużych konturów figur geometrycznych, zwierząt, postaci z bajek, itp.
      2. Ćwiczenia grafomotoryczne H. Tymichowej.
      3. "Wzory i obrazki" M. Frostig – program rozwijający percepcję wzrokową.
      4. Metoda „Dobrego startu" M. Bogdanowicz: rysowanie, pisanie na piasku, ryżu, pisakiem po folii.
      5. Ugniatanie różnego rodzaju materiałów: pluszaki, zabawki gumowe, pociskanie balonika, wyciskanie wilgotnej gąbki.
      6. Układanie dużych puzzli: obrazki, litery, wyrazy oraz puzzle matematyczne.
      7. Układanie klocków większego formatu: według wzoru, dowolnie.
      8. Ćwiczenia w rozpoznawaniu liniatury: rysowanie i pisanie w liniaturze od dużego formatu do kartki z zeszytu (przykładowo zał. IA, IB, IC).
    2. Kropkowanie rysunków od lewej do prawej strony (przykładowo zał.ID).
    3. Wycinanie i wydzieranie papieru według możliwości dzieci.
    4. Rysowanie wierszyków np.
      „Bałwanek":
      Nasz bałwanek, śmieszny panek,
      Zrobię kulę, zrobię dwie,
      Skleję i trzymają się.
      Trzecia kula, oto głowa
      I figurka już gotowa!
  2. Kształcenie kontroli wykonywanych ruchów. (Można wspomagać ruch dziecka poprzez prowadzenie jego ręki).
    1. Rysowanie i pisanie kredą po tablicy.
    2. Dopasowywanie kształtu klocków do wzoru np. foremki na ciasteczka, parking samochodowy, litery i cyfry z pianki, zwierzęta z pianki.
    3. Obrysowywanie większych figur geometrycznych, zwierząt, liter, cyfr drewnianych, plastikowych, z pianki.
    4. Malowanie wacikiem – dowolne i w ograniczonym polu.
    5. Pieczątkowanie dowolne i według wzoru.
    6. Łączenie linami punktów - stosowanie wzmocnień wzrokowych(przykładowo zał. IE).
    7. Rysowanie i pisanie po śladzie (przykładowo zał. IF).
    8. Labirynty (przykładowo zał. IG).
    9. Porównywanie podobnych obrazków – dorysowywanie brakujących elementów (przykładowo zał. IH).
    10. Dokończenie obrazków według własnej inicjatywy.
    11. Rysowanie w „tunelu" (przykładowo zał. IJ).
    12. Segregowanie klocków, korali, figur geometrycznych według kształtu, wielkości, koloru.
    13. „Wyszywanki bez igły" – kształcenie ruchów docelowych.
    14. Mozaika wtyczkowa.
    15. Magnetyczne kulki – zabawa magnesami.
  3. Zabawy przy muzyce rozwijające płynność i harmonię ruchów, rozluźniające mięśnie.
    1. Taniec rąk, nóg, głowy – klaskanie, kiwanie głową, zabawa „dyrygent" - wykorzystanie programu gimnastyki do muzyki Reginy Przyborowskiej - Wynimko pt. „Nowe rytmy".
    2. „Udawanie" gry na instrumentach z podkładem muzycznym np. trąbka, pianino, flet.
    3. Ćwiczenia palców: pada deszcz, kwitną kwiaty, wkręcanie żarówek, idzie rak, „korona"- łączenie palców.
    4. Wystukiwanie na bębenku rytmów dowolnych oraz :
      • na sygnał wzrokowy { mocne, słabe uderzenia }
      • na sygnał słuchowy {np. gdy usłyszysz słowo na głoskę „a"}
    5. Powtarzanie usłyszanych rytmów na bębenku, grzechotce itp.
    6. Pokazywanie uczuć za pomocą mimiki twarzy: radość, smutek w odniesieniu do nastroju muzyki. Rozpoznawanie uczuć na innych twarzach..
  4. Zabawy manipulacyjne połączone z ćwiczeniami pamięci, poznawaniem nowych treści, rozwijaniem zdolności matematycznych, utrwalaniem ortografii.
    1. „TĘCZA" – utrwalanie kolorów.
    2. „MEMORY"- różnego typu: obrazkowe, ortograficzne, samogłoskowe, inne.
    3. GRY PLANSZOWE- ortograficzne, konstrukcyjne – wymyślone przez dzieci, matematyczne np. „Grzybobranie" – manipulowanie grzybkami, „Pomyśl – zdecyduj! u-ó, ż-rz, h-ch.
    4. DOMINA – obrazkowe, wyrazowe, liczbowe.
    5. GRA W KOŚCI – ćwiczenia w dodawaniu, odejmowaniu, tabliczce mnożenia. Zapisy w tabeli.
    6. Gry typu PIOTRUŚ manipulowanie kartami, porównywanie.
    7. „GACEK"- rozwijanie spostrzegawczości, ćwiczenia w mówieniu.
    8. „PUSSY"oraz „PALETA"- tematyczne, rozwijające koordynację poprzez manipulację klockami, ćwiczenia w czytaniu, matematyczne.
    9. „SUPER AS"- nakładanka matematyczna.
    10. „MAM!"- nakładanka utrwalająca pisownię wyrazów z „u" i „ó".

 

Bibliografia

 

Baran J. Terapia zabawą czyli usprawnianie psychoruchowe dziecka z zespołem mózgowego porażenia dziecięcego.W-wa : Centralny Ośrode Metodyczny Poradnictwa Wychowawczo-Zawodowego M.O.i W,1991.

Bogdanowicz M., Ćwiczenia Hany Tymichowej usprawniające technikę rysowania i pisania. Gdańsk: Wydawnictwo „Topos" 1991.

Chojnacka-Szwłowska G., Sprawność umysłowa dzieci i młodzieży z zaburzeniami motorycznymi[rozprawa habilitacyjna]. Gdańsk: Akademia Medyczna, 1987.

Frostig M., Horne D., Wzory i obrazki. Program rozwijający percepcję wzrokową. W-wa: Polskie Towarzystwo Psychologiczne, 1986.

Gołyszny L. D., Raz, dwa, trzy... policz ty. Zeszyt ćwiczeń do matematyki. Goleszów: Wydawnictwo „Innowacje" 1992.

Janeczko R. [red.], Kształcenie dzieci w zakładach leczniczych [praca zbiorowa]. W-wa: WSiP, 1991.

Pietniun M., Smyk. Gdańsk: Wydawnictwo M. Rożak „Andromeda" 1992.

Potapczuk-Chojecka E. Królestwo Labiryntu. W-wa: DRUKPOL 1993.

Socha R ., Łańcuch pocieszenia w Polityka nr 47, 22 listopada 1997.